Zink lijkt een onschadelijk sporenelement: het is nodig voor het lichaam, wordt in elke apotheek verkocht en zit vaak in meerdere supplementen tegelijk. Dit is echter precies de reden waarom mensen gemakkelijk veilige doses overschrijden. De redactie analyseert de ongewenste effecten van zink – van onmiddellijke effecten tot effecten die zich in de loop van maanden ontwikkelen en onmerkbaar zijn.
Acute reacties: maag en smaak
De meest voorkomende bijwerkingen van zink komen uit het maag-darmkanaal. Misselijkheid, braken, buikpijn en diarree verschijnen meestal kort na inname, vooral als het supplement op een lege maag of in een grote enkele dosis wordt ingenomen. Zinkzouten irriteren het maagslijmvlies.
De ernst van de reactie hangt af van de dosis en de vorm. Zinksulfaat veroorzaakt eerder ongemak dan gluconaat of citraat. Zeer hoge enkelvoudige doses, in de honderden milligrammen, kunnen acute vergiftigingsverschijnselen veroorzaken, zoals beschreven in de literatuur, met name in het overzicht van Fosmire (1990).
Zinktabletten die bij verkoudheid worden gebruikt, laten vaak een metaalachtige of onaangename smaak achter in de mond. In verkoudheidsstudies was dit één van de meest voorkomende oorzaken van klachten, al leidde dit doorgaans niet tot stopzetting.
Acute reacties kunnen meestal op eenvoudige manieren worden verminderd: neem zink in met voedsel, kies een vorm die beter wordt verdragen, verdeel de dagelijkse dosis. Als de misselijkheid aanhoudt, is het de moeite waard om te bekijken of de totale hoeveelheid zink uit alle supplementen te hoog is.
Kopertekort: het belangrijkste verborgen risico
Het ernstigste gevolg van langdurige overmatige inname van zink is een secundair kopertekort. Het mechanisme is goed bestudeerd: zink stimuleert de synthese van metallothioneïne in darmcellen. Dit eiwit bindt koper sterker dan zink en houdt het in de cel, dat vervolgens wordt uitgescheiden en via de ontlasting wordt uitgescheiden.
Hoe meer zink er gedurende langere tijd wordt aangevoerd, hoe minder koper er wordt geabsorbeerd. Dit effect is zo betrouwbaar dat hoge doses zink medisch worden gebruikt om de ziekte van Wilson te behandelen, een erfelijke aandoening met overmatige koperophoping.
Bij mensen zonder de ziekte van Wilson manifesteert een kopertekort zich geleidelijk gedurende maanden. Het gevaar is dat de symptomen niet-specifiek zijn en dat het verband met "nuttig" zink zelden door een persoon wordt opgemerkt. Er zijn gevallen beschreven waarin koperdeficiënte myelopathie werd ontdekt bij mensen die lange tijd grote hoeveelheden zink gebruikten, vooral uit crèmes voor kunstgebitten.
Het was de interactie met koper die de basis vormde voor de bovengrens van het zinkverbruik. Het American Institute of Medicine heeft het vastgesteld op 40 mg per dag voor volwassenen, en het Europees Agentschap voor Voedselveiligheid (EFSA) heeft het vastgesteld op 25 mg per dag, rekening houdend met alle bronnen.
Effect op bloed, lipiden en immuniteit
Kopertekort veroorzaakt door zink manifesteert zich voornamelijk door bloedveranderingen. Typische bevindingen zijn bloedarmoede die niet reageert op ijzerpreparaten en neutropenie, dat wil zeggen een afname van het aantal neutrofielen. Dergelijke veranderingen worden vaak verward met andere bloedziekten.
Neurologische gevolgen zijn ernstiger en kunnen gedeeltelijk onomkeerbaar zijn. Koperdeficiënte myelopathie manifesteert zich door gevoelloosheid, verminderde gevoeligheid in de benen, onvaste gang. Wanneer dergelijke symptomen optreden tegen de achtergrond van langdurige zinkinname, is daarom onmiddellijk overleg met een arts vereist.
Hoge doses zink zijn ook in verband gebracht met een verlaging van het lipoproteïne-cholesterol met hoge dichtheid ('goed'). In vroege onderzoeken werd dit effect waargenomen bij doses die aanzienlijk hoger waren dan de aanbevolen normen.
Paradoxaal genoeg kan een teveel aan zink de immuunfunctie aantasten, precies de functie waarvoor het vaak wordt gebruikt. Een overzichtsartikel van Maret en Sandstead (2006) benadrukt dat zowel een tekort als een teveel aan zink de immuunrespons verslechteren, d.w.z. dat de relatie U-vormig is.
| Situatie | Mogelijke gevolgen | Waar u op moet letten |
|---|---|---|
| Enkelvoudige hoge dosis | Misselijkheid, braken, buikpijn | Inname op een lege maag, zinksulfaat |
| Langdurige inname boven de bovengrens | Kopertekort, bloedarmoede, neutropenie | Bloedbeeld, koper, ceruloplasmine |
| Langdurig teveel zonder controle | Myelopathie, gevoelloosheid, loopstoornis | Neurologische symptomen |
| Hoge doses | Vermindering van HDL, onderdrukking van de immuniteit | Lipidogram |
| Intranasale middelen | Reukverlies | Niet gebruiken |
Intranasaal zink en andere speciale vormen
Een afzonderlijk en goed gedocumenteerd risico houdt verband met zink-neusgels en -sprays. In 2009 waarschuwde de FDA consumenten tegen het gebruik van verschillende intranasale zinkverkoudheidsmedicijnen vanwege meldingen van geurverlies, dat in sommige gevallen langdurig of permanent was.
Reukverlies is geen cosmetisch probleem. Een persoon stopt met het ruiken van rook, gas of bedorven voedsel, en de smaakwaarneming verslechtert ook aanzienlijk. Daarom raden de redacties categorisch geen enkel middel met zink aan voor nasale toediening.
Crèmes voor het vasthouden van kunstgebitten die zink bevatten, hebben bij jarenlang gebruik in grote hoeveelheden een aantal gemelde gevallen van kopertekort en neurologische aandoeningen veroorzaakt. Later hebben sommige fabrikanten de samenstelling gewijzigd, maar het voorbeeld illustreert goed dat zink afkomstig kan zijn van niet voor de hand liggende bronnen.
De meest voorkomende, niet voor de hand liggende bron voor sporters is de combinatie van verschillende supplementen. Multivitaminen, ZMA, testosteronboosters, immuuncomplexen en zuigtabletten kunnen tegelijkertijd zink bevatten. De totale dagelijkse dosis overschrijdt gemakkelijk de bovengrens, zelfs als elk product afzonderlijk veilig lijkt.
Geneesmiddelinteracties en bovengrenzen
Zink heeft een wisselwerking met een aantal medicijnen. De belangrijkste daarvan zijn chinolon- en tetracycline-antibiotica: zink bindt zich daaraan in de darmen en vermindert de opname van beide stoffen. Daarom moeten de recepties in de tijd worden gespreid volgens de instructies voor het medicijn.
- Quinolonen en tetracyclines: wederzijdse vermindering van de absorptie.
- Penicillamine: zink vermindert de effectiviteit ervan.
- Thiazidediuretica: verhogen de zinkuitscheiding via de urine.
- IJzerpreparaten in hoge doseringen: concurreren met zink om absorptie.
Mensen die regelmatig medicijnen gebruiken, moeten hun arts of apotheker informeren over het gebruik van zink. Dit is vooral belangrijk voor patiënten met een nierziekte, waarbij de uitscheiding van mineralen verstoord is.
De algemene veiligheidsregel is eenvoudig: de totale hoeveelheid zink uit alle supplementen mag de bovengrens gedurende lange tijd niet overschrijden zonder medische indicaties en controle. Hogere doses worden alleen gebruikt zoals voorgeschreven door een arts voor de behandeling van specifieke aandoeningen.
Als u lange tijd hoge doses zink heeft ingenomen en last heeft van vermoeidheid, gevoelloosheid, zwakte of frequente infecties, dient u een volledig bloedonderzoek te laten doen en met uw arts te overleggen over het controleren van uw kopergehalte.
Redactionele conclusies
Binnen de aanbevolen doses wordt zink goed verdragen, en de meest voorkomende bijwerkingen zijn misselijkheid en een metaalachtige smaak, die gemakkelijk kan worden verminderd door het met voedsel in te nemen.
Het grootste gevaar is een langdurige overmaat, die op onzichtbare wijze een kopertekort veroorzaakt met bloedarmoede, neutropenie en neurologische aandoeningen. Hoge doses kunnen ook het ‘goede’ cholesterol verlagen en paradoxaal genoeg de immuniteit aantasten.
Intranasale producten met zink zijn gevaarlijk vanwege het risico op reukverlies. Voor atleten is het grootste praktische risico de optelling van zink uit verschillende supplementen, dus het is de moeite waard om de totale dosis te berekenen.
Wij adviseren u ook 'Hoe neemt u zink in: dosering, tijdstip van toediening, duur', 'Zink: wat het is en hoe het werkt' en 'Bijwerkingen van D-asparaginezuur'.
Lijst met gebruikte literatuur
- Fosmire GJ. Zinc toxicity. Am J Clin Nutr. 1990;51(2):225â227.
- Maret W, Sandstead HH. Zinc requirements and the risks and benefits of zinc supplementation. J Trace Elem Med Biol. 2006;20(1):3â18.
- Institute of Medicine. Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Zinc. Washington, DC: National Academies Press; 2001.
- EFSA Scientific Committee on Food. Tolerable Upper Intake Levels for Vitamins and Minerals. European Food Safety Authority; 2006.
- U.S. Food and Drug Administration. Warnings on three Zicam intranasal zinc products. FDA; 2009.
- Hemilä H. Zinc lozenges and the common cold: a meta-analysis comparing zinc acetate and zinc gluconate, and the role of zinc dosage. JRSM Open. 2017;8(5):2054270417694291.
- National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Zinc: Fact Sheet for Health Professionals.
