Cortisol te hoog of te laag: oorzaken bij sporters

Het resultaat van "cortisol boven normaal" op het analyseformulier zorgt er vaak voor dat de atleet op zoek gaat naar supplementen om het te verminderen, en "onder normaal" - om na te denken over "bijnieruitputting". Beide reacties zijn grotendeels verkeerd. Cortisolafwijkingen bij een actief persoon worden meestal verklaard door de omstandigheden van bloedafname, training, slaap of medicijnen, maar soms zitten er echte endocriene ziekten achter. De redactie analyseert hoe ze van elkaar kunnen worden onderscheiden en wat ze vervolgens moeten doen.

Waarom de ‘norm’ van cortisol relatief is

Cortisol heeft een uitgesproken dagritme: de hoogste waarden in de ochtend na het ontwaken, de laagste in de late avond en 's nachts. Daarom is het referentie-interval in het formulier altijd gekoppeld aan het tijdstip van de bloedafname, meestal aan de ochtenduren. Het is niet juist om de analyse om 12.00 uur of na de nachtdienst te vergelijken met de ochtendnorm.

Bovendien meet een standaard serumtest het totale cortisol, zowel vrij als eiwitgebonden. Alle factoren die het niveau van transcortine veranderen, veranderen ook het resultaat zonder echte veranderingen in de activiteit van de bijnieren. Het bekendste voorbeeld zijn oestrogenen, vooral in gecombineerde orale anticonceptiva.

Ten slotte reageert cortisol letterlijk binnen enkele minuten op acute stress. Angst vóór bloedafname, rennen naar het laboratorium, slecht verdragen venapunctieprocedure kan de indicator verhogen. Daarom is een eenmalige matige afwijking zonder symptomen vooral een reden om de omstandigheden te controleren en niet op zoek te gaan naar een ziekte.

De diagnose van echte aandoeningen – het syndroom van Cushing en bijnierinsufficiëntie – wordt uitgevoerd volgens speciale algoritmen die zijn beschreven in de klinische richtlijnen van de Endocrine Society (Nieman et al., 2008; Bornstein et al., 2016). Ze gebruiken meerdere onafhankelijke tests in plaats van één enkel nummer.

Oorzaken van verhoogd cortisol

Bij atleten is een verhoogd cortisolgehalte meestal fysiologisch of ‘preanalytisch’ van aard. De volledige lijst met redenen is echter breder.

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen deze scenario's. Een functionele toename van cortisol tijdens trainingsstress of energietekort is een signaal om het regime te herzien, geen endocriene ziekte. De IOC-consensus over RED-S (Mountjoy et al., 2023) beschouwt hormonale veranderingen, met name cortisol, als een van de gevolgen van chronisch energietekort.

Cushing-syndroom is een zeldzame maar ernstige ziekte. Het kan worden aangegeven door een combinatie van vetophoping op het gezicht en de romp met dunne ledematen, brede paarse striae, spierzwakte, gemakkelijk blauwe plekken krijgen, arteriële hypertensie en een verminderd koolhydraatmetabolisme. Dergelijke symptomen vereisen overleg met een endocrinoloog, en geen correctie van de training.

Laten we apart het iatrogene syndroom van Cushing noemen, veroorzaakt door langdurig gebruik van synthetische glucocorticoïden. In dit geval is het eigen cortisol in de analyse meestal daarentegen verminderd, hoewel de symptomen van een teveel aan glucocorticoïden aanwezig zijn.

Oorzaken van laag cortisolgehalte

Een laag cortisolgehalte in de ochtend bij een atleet verdient serieuze aandacht, omdat bijnierinsufficiëntie een aandoening is die kan leiden tot een levensbedreigende crisis als deze niet wordt behandeld.

• Eerder gebruik van glucocorticoïden. Pillen, injecties in de gewrichten of rond de pezen, inhalatie en zelfs krachtige lokale medicijnen kunnen de eigen as van het GGN onderdrukken. Na annulering kan het herstel weken of maanden duren.
• Onjuiste ophaaltijd. Bloed dat laat op de dag wordt afgenomen, vertoont uiteraard lagere waarden.
• Primaire bijnierinsufficiëntie (ziekte van Addison). Schade aan de bijnieren zelf, meestal auto-immuun.
• Secundaire fout. Verstoring van de hypofysefunctie, vooral na hersenletsel, wat relevant is voor contactsporten.
• Bepaalde andere geneesmiddelen die de synthese of het metabolisme van cortisol beïnvloeden.

Typische symptomen van bijnierinsufficiëntie zijn ernstige vermoeidheid, zwakte, gewichtsverlies, verminderde eetlust, misselijkheid, duizeligheid bij het opstaan, verlangen naar zout voedsel en, in de primaire vorm, donker worden van de huid. Tijdens ziekte of stress kan de toestand sterk verergeren: een scherpe daling van de bloeddruk, braken, buikpijn en verwarring vereisen noodhulp.

De richtlijnen van Bornstein et al. (2016) adviseren bij vermoeden van bijnierschorsinsufficiëntie om samen met ACTH het ochtendcortisol te bepalen en indien nodig een stimulatietest uit te voeren. Interpretatie van de resultaten wordt alleen uitgevoerd door een endocrinoloog.

Mythen over cortisol in de sport

Mythe 1: Cortisol moet koste wat het kost worden verlaagd. Fysiologische stijgingen van cortisol tijdens inspanning maken deel uit van aanpassing. Chronische onderdrukking van het hormoon is niet het doel en kan gevaarlijk zijn. Supplementen die worden geadverteerd als ‘cortisolblokkers’ hebben geen overtuigende bewijsbasis voor effecten op atletische prestaties.

Mythe 2: "bijnieruitputting" door training. Deze term is populair op internet, maar wordt door endocrinologische verenigingen niet als diagnose erkend. Echte bijnierinsufficiëntie is een specifieke ziekte met duidelijke criteria, en vermoeidheid door overbelasting kent andere mechanismen.

Mythe 3: Een hoog cortisolniveau is een teken van overtraining. De ECSS/ACSM-consensus (Meeusen et al., 2013) en de systematische review van Cadegiani en Kater (2017) bevestigen niet dat basaal cortisol op betrouwbare wijze overtraining diagnosticeert. Het niveau bij dergelijke atleten kan verhoogd, normaal of verlaagd zijn.

Mythe 4: De verhouding testosteron/cortisol geeft nauwkeurig de herstelstatus aan. Deze indicator is gebruikt in onderzoek, maar vanwege de aanzienlijke individuele variabiliteit is het geen onafhankelijk diagnostisch hulpmiddel. Welzijn, prestaties en trainingsbelasting blijven de belangrijkste uitgangspunten.

Wat te doen na een afwijkende uitslag

De redactie biedt een consistent plan dat helpt de ziekte niet te missen en de analyse niet te behandelen.

1. Controleer het tijdstip van de bloedafname met het referentie-interval in het formulier.
2. Vermeld de voorwaarden: training, slaap, vlucht, stress, ziekte de dag ervoor.
3. Maak een lijst van medicijnen van de afgelopen maanden, vooral glucocorticoïden in welke vorm dan ook en hormonale anticonceptie.
4. Herhaal de ochtendanalyse onder standaardomstandigheden.
5. Raadpleeg bij aanhoudende afwijkingen of symptomen een endocrinoloog voor speciale tests.

Als de oorzaak training of levensstress is, zijn de belangrijkste hulpmiddelen herstellende slaappatronen, voldoende toevoer van calorieën en koolhydraten, periodisering van de belasting en stressmanagement. Deze interventies hebben een veel sterkere wetenschappelijke basis dan welk supplement dan ook.

Als de atleet glucocorticoïden heeft gekregen, is het onmogelijk om abrupt te stoppen met het gebruik ervan na een lange kuur: dit kan bijnierinsufficiëntie veroorzaken. Het opnameplan wordt bepaald door de arts. Het is ook de moeite waard eraan te denken dat het gebruik van glucocorticoïden tijdens de competitieperiode wordt gereguleerd door de WADA-regels.

Bij symptomen van acute bijnierinsufficiëntie – duidelijke zwakte, braken, drukval, verwarring – is onmiddellijke medische hulp vereist.

Redactionele conclusies

Verhoogd cortisol bij een atleet wordt meestal geassocieerd met training, stress, gebrek aan slaap, gebrek aan energie of oestrogeenbevattende medicijnen; Het syndroom van Cushing is zeldzaam, maar vereist aandacht met karakteristieke symptomen.

Een verlaagd cortisolgehalte wordt vaker verklaard door het tijdstip van stoppen of eerder gebruik van glucocorticoïden, maar kan duiden op bijnierinsufficiëntie, een aandoening die niet mag worden genegeerd.

Correcte interpretatie vereist gestandaardiseerde omstandigheden, volledige informatie over medicijnen en, indien nodig, speciale tests onder toezicht van een endocrinoloog.

We raden u ook aan onze artikelen te lezen over wat cortisolanalyse laat zien, de oorzaken van nuchtere glucose-afwijkingen en relatieve energietekorten in de sport.

Lijst met gebruikte literatuur

1. Nieman LK, Biller BMK, Findling JW, et al. The diagnosis of Cushing's syndrome: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2008;93(5):1526–1540.
2. Bornstein SR, Allolio B, Arlt W, et al. Diagnosis and treatment of primary adrenal insufficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2016;101(2):364–389.
3. Meeusen R, Duclos M, Foster C, et al. Prevention, diagnosis, and treatment of the overtraining syndrome: joint consensus statement of the European College of Sport Science and the American College of Sports Medicine. Med Sci Sports Exerc. 2013;45(1):186–205.
4. Cadegiani FA, Kater CE. Hormonal aspects of overtraining syndrome: a systematic review. BMC Sports Sci Med Rehabil. 2017;9:14.
5. Hill EE, Zack E, Battaglini C, et al. Exercise and circulating cortisol levels: the intensity threshold effect. J Endocrinol Invest. 2008;31(7):587–591.
6. Mountjoy M, Ackerman KE, Bailey DM, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023;57(17):1073–1097.
7. World Anti-Doping Agency. Prohibited List. Montreal: WADA; чинна редакція.